Strona korzysta z plików cookies w celu realizacji usług i zgodnie z Polityką prywatności. Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do plików cookies w Twojej przeglądarce. Zamknij

Złote Pióro 4: Reforma ortograficzna od 1 stycznia 2026 roku!

Ta wiadomość zelektryzuje miłośników polszczyzny, ale ma wpływ na życie każdego z nas. Przez ok. półtora roku (a nie półtorej roku!) powinniśmy przyzwyczajać się do tego, że będziemy pisać inaczej. Ogólnie czekają nas uproszczenia. To efekt uchwały Rady Języka Polskiego.

Co się zmieni?

Zmiany zasad pisowni polskiej, obowiązujące od 1 stycznia 2026 r.

1. Pisownia wielką literą nazw mieszkańców miast i ich dzielnic, osiedli i wsi, np. WarszawianinOchociankaMokotowianinNowohucianinŁęczyczaninChochołowianin;

Dopuszczenie alternatywnego zapisu (małą lub wielką literą) nieoficjalnych nazw etnicznych, takich jak kitajec lub Kitajecjugol lub Jugolangol lub Angolżabojad lub Żabojadszkop lub Szkopmakaroniarz lub Makaroniarz.

Obecnie piszemy kaliszanin, ale Wielkopolanin, Polak, Europejczyk. Będzie więc Kaliszanin.

2. Wprowadzenie pisowni wielką literą nie tylko nazw firm i marek wyrobów przemysłowych, ale także pojedynczych egzemplarzy tych wyrobów (samochód marki Ford i pod oknem zaparkował czerwony Ford).

Nareszcie! Źle wygląda tekst, w którym trzeba pisać był to autobus marki Solaris, a dwa zdania dalej jechałem solarisem.

3. Wprowadzenie rozdzielnej pisowni cząstek -bym-byś-by-byśmy-byście ze spójnikami, np. Zastanawiam się, czy by nie pojechać w góry.

4. Ustanowienie bezwyjątkowej pisowni łącznej nie- z imiesłowami odmiennymi (bez względu na interpretację znaczeniową: czasownikową lub przymiotnikową), tj. zniesienie wyjątku zezwalającego na „świadomą pisownię rozdzielną”.

Po prawie 30 latach od reformy ortograficznej skończy się więc okres przejściowy. Napiszemy wyłącznie: niebędący, nierobiący, nieusprawiedliwiony.

5. Ujednolicenie zapisu (małą literą) przymiotników tworzonych od nazw osobowych, zakończonych na  -owski, bez względu na to, czy ich interpretacja jest dzierżawcza (odpowiadają na pytanie czyj?), czy też jakościowa (odp. na pytanie jaki?), np. dramat szekspirowskiepoka zygmuntowskakoncert chopinowskikoncepcja wittgensteinowskawiersz miłoszowski.

Przymiotniki tworzone od imion (rzadziej od nazwisk), zakończone na -owy-in(-yn)-ów, mające charakter archaiczny, będą mogły być zapisywane małą lub wielką literą, np. jackowe dzieci lub Jackowe dziecipoezja miłoszowa lub poezja Miłoszowa; zosina lalka lub Zosina lalkajacków dom lub Jacków dom.

6. Wprowadzenie łącznej pisowni członu pół- w wyrażeniach:

półzabawapółnauka;
półżartempółserio;
półspałpółczuwał

oraz pisowni z łącznikiem w połączeniu typu: pół-Polkapół-Francuzka (odniesionym do jednej osoby).

7. Dopuszczenie w parach wyrazów równorzędnych, podobnie lub identycznie brzmiących, występujących zwykle razem, trzech wersji pisowni:

– z łącznikiem, np. tuż-tużtrzask-praskbij-zabij;
– z przecinkiem, np. tuż, tużtrzask, praskbij, zabij;
– rozdzielnie, np. tuż tuż; trzask praskbij zabij.

8. W zakresie użycia wielkich liter w nazwach własnych:

a) w nazwach komet wprowadzenie zapisu wszystkich członów wielką literą, np. Kometa HalleyaKometa Enckego;

b) wprowadzenie pisowni wielką literą wszystkich członów wielowyrazowych nazw geograficznych i miejscowych, których drugi człon jest rzeczownikiem w mianowniku, typu Morze MarmaraPustynia GobiPółwysep HelWyspa Uznam;

c) w nazwach obiektów przestrzeni publicznej wprowadzenie pisowni wielką literą stojącego na początku wyrazu alejabramabulwarosiedleplacparkkopieckościółklasztorpałacwillazamekmostmolo, pomnikcmentarz (przy utrzymaniu pisowni małą literą wyrazu ulica), np. ulica Józefa PiłsudskiegoAleja RóżBrama WarszawskaPlac ZbawicielaPark KościuszkiKopiec WandyKościół MariackiPałac StaszicaZamek KsiążMost PoniatowskiegoPomnik Ofiar GettaCmentarz Rakowicki;

d) wprowadzenie pisowni wielką literą wszystkich członów (oprócz przyimków i spójników) w wielowyrazowych nazwach lokali usługowych i gastronomicznych, np. Karczma SłupskaKawiarnia LiterackaKsięgarnia NaukowaKino CharlieApteka pod OrłemBar FlisakHotel pod RóżąHotel CampanileRestauracja pod ŻaglamiWiniarnia BachusZajazd u KmicicaPierogarnia KrakowiacyPizzeria NapoliTrattoria Santa LuciaRestauracja VeganicTeatr RozmaitościTeatr Wielki;

e) wprowadzenie pisowni wielką literą wszystkich członów w nazwach orderów, medali, odznaczeń, nagród i tytułów honorowych, np. Nagroda im. Jana Karskiego i Poli NireńskiejNagroda NoblaNagroda PulitzeraNagroda TempletonaNagroda KiotoLiteracka Nagroda Europy Środkowej AngelusNagroda Artystyczna Miasta LublinNagroda Literacka GdyniaŚląska Nagroda JakościNagroda Rektora za Wybitne Osiągnięcia NaukoweNagroda Newsweeka im. Teresy TorańskiejNagroda Wielkiego KalibruMistrz Mowy PolskiejAmbasador PolszczyznyHonorowy Obywatel Miasta Krakowa.

Odnośnie do 8c - obecnie mamy dziwną zasadę mówiącą, że jest aleja Wolności, ale Aleje Jerozolimskie - pisownia uzależniona od liczby pojedynczej lub mnogiej. To się zmieni. Nie rozumiem tylko, dlaczego nie włączono do reguły ulicy? Plac dużą literą, a jedynie ulica się wyłamuje? Chwała zaś Radzie za to, że ujednoliciła pisownię cmentarza. Obecnie jest ona niedoprecyzowana. Nikt nie musi wiedzieć, czy słowo cmentarz w innej miejscowości wchodzi w skład oficjalnej nazwy, czy jest tylko określeniem miejsca. Nawet w Kaliszu mam problem, czy pisać Cmentarz Komunalny, czy cmentarz Komunalny.

9. W zakresie pisowni prefiksów:

a) uzupełnienie reguły ogólnej: W języku polskim przedrostki — rodzime i obce — pisze się łącznie z wyrazami zapisywanymi małą literą. Jeśli wyraz zaczyna się od wielkiej litery, po przedrostku stawia się łącznik, np. super-Europejczyk;

b) dopuszczenie rozdzielnej pisowni cząstek takich jak super-ekstra-eko-, wege- mini-maksi, midi-mega-makro-, które mogą występować również jako samodzielne wyrazy, np.

miniwieża lub mini wieża, bo jest możliwe: wieża (w rozmiarze) mini;
superpomysł lub super pomysł, bo jest możliwe: pomysł super;
ekstrazarobki lub ekstra zarobki, bo jest możliwe: zarobki ekstra;
ekożywność lub eko żywność, bo jest możliwe: żywność eko.

Co do 9b - Tu akurat widzę pewną komplikację, choć uzasadnienie jest logiczne. Dotychczas reguła mówiła jasno, że piszemy łącznie.

10. Wprowadzenie jednolitej łącznej pisowni cząstek niby-­quasi- z wyrazami zapisywanymi małą literą, np.

nibyartystanibygotyknibyludowynibyorientalnynibyromantycznie;
nibybłonanibyjagodanibykłosnibyliśćnibynóżkinibytorebka;
quasiopiekunquasinaukaquasipostępowyquasiromantycznie,

przy zachowaniu pisowni z łącznikiem przed wyrazami zapisywanymi wielką literą, np. niby-Polakquasi-Anglia.

11. Wprowadzenie łącznej pisowni nie- z przymiotnikami i przysłówkami odprzymiotnikowymi bez względu na kategorię stopnia, a więc także w stopniu wyższym i najwyższym, np.

nieadekwatnynieautorskiniebanalnynieczęstynieżyciowy;
niemiłyniemilszynienajmilszy;
nieadekwatnieniebanalnienieczęstonieżyciowo;
nielepiejnieprędzejnienajlepiejnienajstaranniej.

I bardzo dobrze. Czemu mamy pisać niedobry, ale nie lepszy i nie najlepszy. Teraz będzie konsekwentnie.

Pełny tekst uchwały: https://rjp.pan.pl/ i https://zyciekalisza.pl/artykul/na-nowo-bedziemy-uczyc/1557220 

Nie oczekiwałem likwidacji „rz” i „ó”, gdyż to spowodowałoby problemy deklinacyjne: stug, a nie stóg, ale stogu? „Rz” ujawnia się w językach obcych, np. Rzym to po włosku Roma. Gdyby Rzeszów zapisać Żeszuw, jak wyglądałoby to przy Resovii?  Jeśli ktoś oczekiwał aż takich zmian, to tu apelowałbym o ostrożność.

Gdyby doszło do odważniejszej reformy, to łatwiej byłoby pozbyć się „ch”, ponieważ większość Polaków i tak już nie odróżnia w wymowie dźwięcznego „h” od bezdźwięcznego „ch”. Jedno i drugie można wymieniać na „sz” (kiedyś „h” wymieniało się na „ż”). Takiej reformy pewnie jeszcze nieprędko się doczekamy, co nie znaczy, że jest ona niemożliwa. Trwałaby jednak lata, tu działa siła przyzwyczajenia.

Wśród zmian nie ma usunięcia wyjątków typu pszczoła czy kształt, z podchwytliwym „sz” zamiast „rz”. Odpowiadając zaś na pytanie, które wpłynęło do klubu, dotyczące takiej pisowni - choć najprościej powiedzieć, że są to właśnie wyjątki, da się je historycznie wytłumaczyć. Jak pisze w swoim artykule dr hab. Maciej Malinowski, pszczoła kiedyś była pczołą, pszenica psenicą, a kszyk ksykiem. W tym ostatnim przypadku naukowiec ma domysły, dlaczego doszło do takiej zmiany, ale pewności w tej sprawie brak.

Dziś jednak tak dalekie odniesienia dla Polaków niewiele znaczą, gdyż chcieliby mieć jasną regułę, a tej brakuje. Pozostaje więc nauczyć się tej grupy słów, która nie jest duża. 

Nadal też będziemy pisać aleja - alei, a nie aleji, a także prosimy o niepalenie lub prosimy nie palić, a nie prosimy o nie palenie. Te formy sprawiają Polakom zadziwiająco wielki problem, choć przecież tu reguły są jasne.

Marcin Galant

zlote.pioro@mbp.kalisz.pl

https://mbp.kalisz.pl/p,190,klub-milosnikow-polszczyzny-zlote-pioro#skip

Banery/Logo